maart 8, 2026

Zelfdoding in Duitsland: het risico van ‘overmatige psychiatrisering’

Diesseits

Verslag van Gita Neumann voor Diesseits, van de Duitse Humanisten

De enorme behoefte onder met name ouderen aan onpartijdige informatie en hulp bij het nemen van beslissingen over humaan sterven blijft grotendeels onvervuld.

Als gevolg daarvan is er een constante stroom van nieuwe en twijfelachtige aanbiedingen.

Een van de redenen hiervoor is de betreurenswaardige terughoudendheid van behandelende artsen om hun patiënten te helpen bij het plegen van zelfmoord.

Nu wordt hun speciale rol bedreigd door algemene beperkingen in een wetsontwerp – als ‘collateral damage’.

Philip Nitschke at home in Bloemendaal

Allereerst: het gevaar bestaat dat de volgende beschrijvingen en onderzoeken olie op het vuur gooien van restrictief-conservatieve, psychiatrische of zelfs christelijke stemmen in een partijoverschrijdend (behalve AfD) wetgevingsproject waarover in 2026 moet worden gestemd.

Maar deze verdraaiingen tijdens hoorzittingen in de Bondsdag mogen niet aan hen worden overgelaten als ‘verrassingseffecten’ om verontwaardiging op te wekken. Voortijdige openbaarmaking is noodzakelijk, met de nadruk dat dit niet mag worden misbruikt om het recht op zelfbeschikking te beknotten.

Missie van zelfmoordactivist Philipp Nitschke

De zenuw van een beweging van senioren wordt geraakt door ‘zelfmoordactivist’ Philipp Nitschke (78), een voormalig Australische arts.

In Nederland worden onder de naam Cooperative Laatste Will (CLW) demonstraties gehouden om het recht op te eisen om ‘baas’ te zijn ‘over eigen sterven’ – Nitschke is hierbij betrokken.

In dit land slaat zijn missionaire boodschap aan om één belangrijke reden: burgers missen artsen aan wie ze zich kunnen wenden en die al bekend zijn met hun medische toestand, prognoses en waarden.

Toegegeven, er zijn weinig tekenen van een burgerbeweging onder ouderen in Duitsland, afgezien van de Oldenburgse werkgroep ‘Selbstbestimmt Sterben’ (Zelfbepaald sterven) en een Berlijnse filmreeks over euthanasie met publieksdiscussies, waarvan de 90 plaatsen altijd vele weken van tevoren uitverkocht zijn.

The CLW Arnhem March

De deelnemers zijn vooral bezorgd over ‘levensvreugde’ en ‘verlies van waardigheid’ op oudere leeftijd – hoewel deze slechts in geringe mate worden beïnvloed door lichamelijke aandoeningen die zorg vereisen. Vooral dementie wordt gevreesd.

Er is dringend behoefte aan informatie en neutraal, open advies dat aansluit bij hun levenshouding en omstandigheden en – zelfs in gevallen van ambivalentie, louter intenties om voorzieningen te treffen of innerlijke conflicten – aan altruïstische, ‘reclamevrije’ en deskundige discussiemogelijkheden.

Deze doelgroep wil zich niet wenden tot een preventiecentrum dat bekendstaat als ‘anti-zelfmoord’; hooguit – vooral als eenzaamheid de belangrijkste drijfveer is – zullen zij gebruikmaken van telefonische hulpdiensten.

Het is dit aspect van Nitschke’s boodschap dat in Duitsland belangstelling wekt: rationele individuen die zelfmoord willen plegen, vooral gepensioneerden, moeten gemakkelijk en betaalbaar toegang hebben tot mogelijkheden voor hulp bij zelfdoding, en zij moeten dit ‘autonoom’ kunnen doen, d.w.z. zonder tussenkomst van euthanasieorganisaties of artsen die uitsluitend voor deze organisaties werken en onbekend zijn bij het publiek.

Belangrijkste spelers op het gebied van georganiseerde hulp bij zelfdoding

In Duitsland bieden drie gevestigde euthanasieorganisaties momenteel hun diensten voor (meestal medische) hulp bij zelfdoding uitsluitend aan hun leden aan.

Hun contactgegevens zijn te vinden op het portaal infopunkt-sterbehilfe (directeur: Ulla Bonnekoh), dat in 2024 is opgericht:

Ten eerste de Duitse Vereniging voor Humaan Sterven (DGHS), veruit de grootste organisatie met vorig jaar ongeveer 900 ‘hulp bij zelfdoding’ en 60.000 leden, gevolgd door VereinSterbehilfe en Dignitas, die beide ook een (hoofd)kantoor in Zürich hebben.

Ook vermeld is de meest recente toevoeging, de organisatie Linus, die geen leden accepteert maar aanvragers op verzoek registreert en in het impressum wordt vermeld als ‘Privatärztliche Palliativ- und Sterbehilfegesellschaft mbH i. G.’ (Privé Medische Palliatieve en Euthanasie Vereniging Ltd. in oprichting).

Volgens eigen cijfers registreert zij nu ongeveer 500 euthanasiegevallen per jaar, wat bijna evenveel is als de twee kleinere verenigingen samen. Op infopunkt-sterbehilfe vindt u onder het menu-item Zelfbepaald en zonder arts ook informatie over doe-het-zelfmethoden en, ten slotte, over alternatieven voor palliatieve zorg en hospicezorg.

Activisten voor zelfdodingshulp in een liberale ruimte

Vorige maand demonstreerde de internationaal bekende Nitschke zijn nieuwste uitvinding, een zelfmoordkraag genaamd KAIROS, op een dummy.

Deze zal in de toekomst voor een paar honderd euro te koop zijn.

[EXITORIAL CORRECTION – De Kairos Kollar zal nooit te koop zijn. In plaats daarvan zullen instructies worden gepubliceerd om zelf een kollar te maken. Dit is het hele punt van Exit’s benadering van een goede dood: je moet zelf actie ondernemen.]

Volgens het Zwitserse tijdschrift Beobachter beschreef hij hoe het werkt als volgt: “Druk op de knop, het knapt, je raakt bewusteloos en sterft.”

De activist zei dat er al een patiënt was gevonden die Kairos in het echte leven wilde gebruiken.

Volgens Neue Zürcher Zeitung zal dit binnenkort voor het eerst in Zwitserland gebeuren.

Een argument voor deze locatie is dat er, net als in Duitsland, een zeer liberale ruimte is zonder wettelijke regelgeving.

In september 2024 had Nitschke zijn eerdere uitvinding voor zelfmoord al gebruikt in het Zwitserse kanton Schaffhausen, namelijk een futuristisch ogende luchtdichte zelfmoordcapsule genaamd Sarco, waarin men comfortabel kon liggen.

Als hoofd van de verantwoordelijke Zwitserse organisatie The Last Resort werkte Florian Willet ter plaatse voor Nitschke.

Na de dood van een Amerikaanse vrouw in de Sarco (doordat er op haar knopdruk stikstof werd ingepompt), startte het plaatselijke openbaar ministerie een onderzoek. Dit had al van tevoren aangekondigd dat het gebruik van de ‘Sarco’ verboden was.

[EXITORIAL CORRECTION – Sarco veroorzaakt geen dood door stikstof. Het veroorzaakt de dood door zuurstofgebrek – ‘hypoxie’ – omdat de stikstof (stikstofgas maakt 78% van de lucht uit) de lucht (die zuurstof bevat) verdringt.]

Na de gemelde dood nam het vervolgens ‘met alle strengheid’ ongepaste maatregelen tegen Florian Willet, de ‘verdediger van zelfbeschikking’, zoals de organisatie voor hulp bij zelfdoding Dignitas scherp bekritiseerde.

Hij was de enige die getuige was van de zelfmoord in de Sarco in een privébos in Schaffhausen – en hield vast aan het geplande project ondanks de juridische waarschuwing.

Tragisch einde na gebruik van de Sarco, met gevolgen

Het geheel eindigde tragisch – na tien weken in hechtenis in Zwitserland maakte Willet, die een prominente figuur was geworden, enkele maanden later in Keulen een einde aan zijn leven, met hulp van de Duitse Vereniging voor Humaan Sterven (DGHS).

Deze hulp bij zelfdoding leidde op zijn beurt tot aanzienlijke onrust voor de DGHS: vanwege het kennelijk niet naleven van zelfopgelegde zorgvuldigheidseisen en wachttijden.

In het geval van Willet (47), die het leven moe was, duurde dit slechts 14 dagen, zoals uitzonderlijk was besloten door voorzitter Robert Roßbruch – die medio januari zijn ontslag indiende nadat dit bekend werd (gepubliceerd op de website van de DGHS).

Dit werd echter kort daarna ingetrokken en verwijderd. Zoals Der Spiegel verder meldde, werd er geen melding gemaakt van het feit dat drie prominente deskundigen van de Ethische Adviesraad van de DGHS vervolgens ontslag namen.

Ondertussen doet het openbaar ministerie in Keulen onderzoek naar DGHS-vicevoorzitter Ulla Bonnekoh en de medische euthanasieassistent die met de DGHS samenwerkt.

Op basis van psychiatrische behandelingsdocumenten bestaat er een eerste vermoeden dat Willet ‘vanwege een ernstige psychische aandoening’ mogelijk niet in staat was om uit eigen vrije wil tot zelfmoord te besluiten.

Mensen die hem kenden en twee dagen voor zijn zelfmoord met hem hebben gesproken, gaan er ook vanuit (volgens een betrouwbare bron van de auteur) dat hij ‘episodisch psychotisch-paranoïde’ was, vooral omdat hij een paar maanden eerder uit een raam op de derde verdieping was gesprongen en daarbij ernstige verwondingen had opgelopen.

Er had op zijn minst verder onderzoek naar zijn geestelijke vermogens door een onafhankelijke specialist moeten plaatsvinden.

De rol van de vicevoorzitter van de DGHS en het gebrek aan procedurele integriteit

Bovendien voerde Bonnekoh (71), een gediplomeerd lerares, penningmeester van de DGHS en lid van het uitvoerend comité, het beslissende eerste gesprek met Willet niet persoonlijk, maar via een videogesprek.

In januari van dit jaar deed zij openhartig verslag van haar problematische dubbele rol in een artikel in de krant Saarbrücker Zeitung met de titel ‘Zij begeleidde inwoners van Saarland bij hun geplande zelfmoord’: als zelfmoordbegeleider voor de DGHS verdiende zij ook geld, en daar staat zij achter, want ‘professioneel werk moet worden betaald’.

Ze investeerde twee of drie werkdagen, inclusief reistijd, en ontving 1.500 euro per geval – in Saarland zou ze 17 leden van de vereniging bij hun zelfmoord hebben begeleid.

Volgens haar wordt het begin van een begeleiding als volgt beschreven: “Bonnekoh voert het eerste persoonlijke gesprek met degenen die willen sterven, nadat het hoofdkantoor van de DGHS hun schriftelijke verzoek om te sterven heeft beoordeeld. Vervolgens controleert ze nogmaals of de zelfmoord vrijwillig is en geeft ze informatie over palliatieve alternatieven.”

Daarna bespreekt ze de procedure, neemt ze contact op met de aangewezen arts, regelt ze eventuele uitstel en praat ze met familieleden.

Een schending van de zorgplicht zou ook de oorzaak zijn geweest van een bittere machtsstrijd in een andere lidorganisatie, namelijk VereinSterbehilfe: tussen Roger Kusch, de oprichter in 2009 (die toen al zeer controversieel was vanwege zijn verlangen naar erkenning en zijn neiging tot provoceren), en de vier andere bestuursleden en medewerkers van de kantoren in Hamburg en Zwitserland, met name de in Zürich gevestigde directeur Jakub Jaros.

Bestaanbedreigende turbulente moddergevechten in de VereinSterbehilfe

Kusch was goed bevriend met zijn oude metgezel – nu wilde hij Jaros ontslaan.

De beschuldiging is dat hij willekeurig heeft gehandeld en betreft – wat controversieel is – het roekeloze ‘groene licht’ dat aan een lid in een vroeg stadium van dementie is gegeven (d.w.z. voor het vooruitzicht op hulp bij zelfdoding). Alle anderen – behalve Kusch – voerden aan dat dit een (veel voorkomend) grensgeval van vrije verantwoordelijkheid was, waarbij de uiteindelijke beslissing hoe dan ook vlak voor de geplande hulp bij zelfdoding door de artsen moest worden genomen – vooral in het geval van dementiepatiënten was er geen andere optie.

“Er is één fout die euthanasieverenigingen nooit mogen maken – en dat is deze”, wierp Kusch tegen tijdens de bijeenkomst op 9 februari in Hotel St. Gotthardt in Zürich.

Een zeer gedetailleerd verslag van deze bijeenkomst, die was gepland als een buitengewone algemene vergadering, werd geschreven door journalist Thorsten Fuchs voor de Sächsische Zeitung.

Hij beschrijft hoe de poging tot (nog steeds onopgeloste) ontslag van Roger Kusch ontaardde in een chaotische farce, met wederzijdse moties tot ontslag, laster, blokkering van rekeningen, externe juridische bijstand, onredelijke eisen en bittere teleurstelling voor de leden die naar de vergadering waren gekomen.

Een van de aanwezigen reageerde als volgt op Kusch’s beschuldiging van onvoldoende vrijheid van verantwoordelijkheid: “Hij is bang sinds Willet.” In de vergaderzaal uitten medewerkers echter ook hun angst voor Kusch – om ontslagen te worden of blootgesteld te worden aan persoonlijke aanvallen die de grens overschreden, om blootgesteld te blijven aan zijn autoritaire leiderschapsstijl en kleinerend gedrag.

Er was sprake van een egocentrische ‘one-man-show’, maandenlange giftige werksfeer en een gebrek aan directe communicatie. Het ging niet langer alleen om Jaros of kwaliteitsnormen, maar voor Kusch om de vernietiging van zijn levenswerk en voor anderen om het redden van een vereniging in puin zonder hem.

Vooruitzichten en vragen voor verantwoordelijke artsen

Er is zeker sprake van een conflict tussen de twee kantoren in Hamburg en Zwitserland bij VereinSterbehilfe.

De vereniging Dignitas, waarvan het publieke ‘gezicht’ Ludwig Minelli onlangs is overleden, heeft een vergelijkbare duale structuur met vestigingen in Hannover en Zürich.

We horen niets meer van Dignitas of Dignitas Duitsland, maar wel van hun langdurige juridisch adviseur en woordvoerder, Dieter Gräfe, een voormalig senior openbaar aanklager, die sinds 2026 door een vereniging voor hulp bij zelfdoding en humaan sterven wordt gepresenteerd als het zogenaamde hart van haar werk.

Deze geregistreerde vereniging is een van de steeds talrijker wordende nieuwe bedrijfsmodellen die zich willen onderscheiden door lage toegangsdrempels, geen bureaucratie, geen onnodig lidmaatschap en slechts een korte wachttijd voor hulp bij zelfdoding. Andere voorbeelden zijn freitodbegleiter.de – in het impressum: Bestattungen ZEITLOS GmbH (door Sylvia en Cornelius Ruthenburg); bemiddelingskosten: ruim 900 pond); of, recentelijk, leidfrei-sterben.de met een palliatief arts als ‘hart’ – in het impressum: Siham Maksoud (gepresenteerd als ‘verzorgster en gecertificeerd rouw- en terminaalbegeleider’) – vrijgesteld van btw op grond van de regeling voor kleine ondernemingen; servicekosten € 490 totdat het ‘groene licht’ wordt gegeven.

Dit kan aantrekkelijk en ook volkomen legaal zijn voor individuele artsen die doorverwezen worden naar patiënten en die vervolgens rijke cliënten naar believen enkele duizenden euro’s in rekening kunnen brengen.

Niettemin moet aan de hele medische beroepsgroep een morele vraag worden gesteld:

Waarom schrikken zoveel collega’s terug voor deze mogelijkheid van hulp bij zelfdoding, terwijl ze hun patiënten misschien zelfs heel goed kennen uit hun medische dossiers, bezoeken en gesprekken?

De waarschuwingen van sommige vertegenwoordigers van psychiatrische verenigingen lijken als een zwaard van Damocles boven hen te hangen.

Oproep aan leden van de Bondsdag

Een van hen is Thomas Pollmächer, die in het Thieme Fachjournal van 16 mei 2024 schrijft: “De Duitse artsenfederatie neemt het standpunt in dat hulp bij zelfdoding geen medische taak is … Psychiaters en neurologen zullen echter geen andere keuze hebben dan mee te werken aan de beoordeling of een besluit tot zelfdoding als vrij kan worden beschouwd.” Dit zou gelden voor “gezonde mensen … maar ook, en misschien vooral, mensen in een vroeg stadium van dementie.”

Deze opvatting culmineert soms in de bewering dat niet alleen “normale” artsen, maar ook veel artsen die zijn opgeleid in de psychiatrie of psychosomatiek, niet in staat zijn om een verborgen beperking van de vrije wil van hun suïcidale patiënten te herkennen.

Kirstin Kappert-Gonther, een van de initiatiefnemers van het nieuwe wetsvoorstel en voorstander van strenge beperkingen, is waarschijnlijk dezelfde mening toegedaan.

De parlementslid van de Groenen, die zelf psychiater is, uitte haar bezorgdheid over het gebrek aan voorzieningen voor zelfmoordpreventie en bescherming van kwetsbare groepen tegenover de Evangelische Persdienst als volgt:

Alleen op deze manier kan worden “gegarandeerd dat het een vrije en weloverwogen beslissing is” – volgens de logica van haar eigen morele overtuigingen:

“Hulp bij zelfdoding mag niet het gevolg zijn van sociale, psychologische of economische druk – zoals eenzaamheid, depressie of de angst om een zorgplaats niet te kunnen betalen.”

Maar het tegenovergestelde is waar, en dat mag in Duitsland nooit gebeuren: frequente of zelfs regelmatige psychiatrische consulten en beoordelingen.

Met buitensporige ‘psychiatrisering’ (waarvoor niet eens voldoende personeel beschikbaar is) zouden de leden van de Bondsdag onoverkomelijke hindernissen opwerpen voor een overwegend grote groep mensen die een weloverwogen, onafhankelijke en blijvende beslissing hebben genomen – en daarmee op ongrondwettelijke wijze de uitoefening van hun persoonlijke rechten torpederen.